H καίρια αποδυνάμωση του συστήματος προήλθε από την τριβή που προκάλεσε η κίνηση δυο δυνάμεων, που είχαν αντίθετη φορά. Η πρώτη δύναμη είχε καθοδική πορεία. Ήταν το ηθικό (στην αρχή) και πολιτικό (στη συνέχεια) γκρέμισμα του δικομματισμού. Η εγκαθίδρυση της ανηθικότητας ως κανονικότητας, της συναίνεσης στην διαφθορά, στην ανεπάρκεια και στην συμφεροντολογία τμημάτων εις βάρος του εθνικού συνόλου, είχε πάψει πια να έχει την έγκριση της κοινωνίας. Οι συνέπειες αυτής της ηθικής είχαν αρχίσει να γίνονται ορατές και το αποτέλεσμά τους ήταν η παρακμή και ο θάνατος (πνευματικός και φυσικός). Ο δικομματισμός ηθικά ήταν ήδη έκπτωτος στην συνείδηση του ελληνικού λαού. Εντούτοις, παράλληλα, και με αντίθετη κατεύθυνση από την πτώση του δικομματισμού, έλαβε χώρα η άνοδος της Αριστεράς.
Η Αριστερά αποτέλεσε την δεύτερη δύναμη του μεταπολιτευτικού πολιτικού δίπολου. Μέσα στο χρονικό διάστημα που περιγράφουμε συντελέστηκε η άνοδός της στο πολιτικό και κοινωνικό προσκήνιο. Μια άνοδος που δεν εκφράστηκε απαραιτήτως εκλογικά. Επρόκειτο για μια εντατικοποίηση της παρουσίας της στο πολιτικό προσκήνιο και για μια ξεκάθαρη κινητοποίηση προκειμένου να διαμορφώσει κατά το δοκούν τον δημόσιο λόγο και την «ατζέντα της πολιτικής».
Η Αριστερά εντός της μεταπολιτευτικής εποχής μπορεί να μην κυβέρνησε, σίγουρα όμως εξουσίασε. Είχε, σε μεγάλο βαθμό, τον έλεγχο της ακαδημαϊκής διανόησης, των τεχνών και των γραμμάτων. Είχε πρόσβαση στα Μ.Μ.Ε, είχε υποστήριξη από μεγάλα κομμάτια νεολαίας, είχε ομάδες κρούσης, είχε κοντολογίς μια ισχυρή παρουσία στο μεταπολιτευτικό γίγνεσθαι. Μάλιστα, μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’90 κατέστη προφανές ότι την Αριστερά συγκροτούσε ένα πλέγμα κομμάτων, οργανώσεων και ομαδώσεων, που στην πολιτική γεωγραφία το συμβατικό άκρο του διαπερνούσε τον δικομματισμό και ξεκινούσε από την αριστερή πτέρυγα του ΠΑ.ΣΟ.Κ (ενδεχομένως και από την κεντρο-φιλελεύθερη της Νέας Δημοκρατίας, σε κάποιες φάσεις) ενώ το κύριο σώμα του εμπεριείχε τον Συνασπισμό, εξωκοινοβουλευτικά κόμματα, οργανώσεις και φοιτητικούς συλλόγους, και τελείωνε στο «άβατο» των Εξαρχείων. Σαφώς και όλοι αυτοί οι φορείς είχαν πολλές διαφορές μεταξύ τους, όμως στους βασικούς πυλώνες των αντιλήψεών τους, σε εκείνους δηλαδή που είχαν να κάνουν με διεθνιστικές και «προοδευτικές» επιλογές, ο προσανατολισμός τους ήταν κοινός.
Τα αριστερά ρεύματα ήταν πολλά. Ωστόσο, την εποχή που ακολούθησε τα γεγονότα της υπόθεσης Γρηγορόπουλου, στο θεωρητικό επίπεδο εντός των αριστερών κύκλων κυριαρχούσαν οι ιδέες του «Μεταμοντερνισμού», που ανάγονταν σε στοχαστές όπως ο Φουκώ, ο Μπουρντιέ και άλλοι, και προέκριναν απόψεις του τύπου «τα έθνη δεν υπάρχουν καθαυτά, είναι θεωρητικές κατασκευές των εκφραστών του Ρομαντισμού», «οι ταυτότητες του αρσενικού και του θηλυκού φύλου είναι κοινωνικά κατασκευασμένες και όχι φυσικές», «το κράτος και οι μηχανισμοί του είναι πάντοτε βίαιοι, ακόμη κι αν δεν φαίνεται» κλπ. Ταυτόχρονα, στο επίπεδο της πολιτικής δράσης, η Αριστερά υιοθέτησε, μεταξύ των άλλων, ως ενδεχόμενες, πρακτικές βίας που εισηγούνταν αναρχικά ρεύματα και συμπεριφορές που εμπεριείχαν νοσταλγία (έστω και συμβολική) μιας πολιτικής κουλτούρας τύπου Καρλ Λήμπκνεχτ.
Η αντίθετης φοράς κίνηση, από τη μια της ανάδειξης της Αριστεράς και από την άλλη της πτώσης του δικομματισμού, στο χρονικό διάστημα ανάμεσα στον θάνατο του Γρηγορόπουλου και των υπαλλήλων της Μαρφίν, κονιορτοποίησε την μεταπολιτευτική ισορροπία. Μέσα στο πλαίσιο αυτής της χρονικής περιόδου έγινε σαφές πως το παλιό είχε πεθάνει και κάτι νέο θα ακολουθούσε. Πόσο νέο ήταν, όμως, αυτό που έδειχνε η Αριστερά; Πόσο νέα θα μπορούσε να φανεί η κάθε αριστερή εναλλακτική, εφόσον ο χώρος από την οποία προερχόταν αποτελούσε τον δεύτερο πόλο της Μεταπολίτευσης; Τι είδους νέες δομές, τρόπους και αισθητικές θα μπορούσε να εγκαθιδρύσει; Τα δείγματα ήταν σαφή και οδηγούσαν σε μια απάντηση: ΤΙΠΟΤΑ νέο και καμιά καινούργια προοπτική δεν θα μπορούσε να προσφέρει εκείνη η Αριστερά. Κι αυτό, για τον απλό λόγο ότι ήταν «δοκιμασμένη».
Είναι αναμφισβήτητο ότι στη συνείδηση του μέσου Έλληνα, η «καιγόμενη Αθήνα» μετά το τέλος κάθε διαδήλωσης, την οποία η αριστερή πνευματικότητα «ευλογούσε», αποτελούσε την άλλη όψη του ίδιου νομίσματος με την διαφθορά στον δημόσιο βίο που είχε εγκαθιδρύσει ο δικομματισμός. Μπορεί, λοιπόν, η Αριστερά να ανέβαινε, ωστόσο η Μεταπολίτευση συνολικά έπεφτε. Κι εφόσον η πτώση άρχιζε να παίρνει ρυθμό ανεξέλεγκτο ήταν δεδομένο ότι θα παρέσυρε μαζί της και την Αριστερά, η οποία ήταν σα να ανέβαινε γοργά τα σκαλοπάτια ενός πύργου που γκρεμιζόταν. Σύντομα θα πατούσε στο κενό και η πτώση θα ήταν εκκωφαντική. Εκτός κι αν έβρισκε τρόπο να αποκοπεί από το μεταπολιτευτικό σύστημα…
Κάπου εκεί ο ελληνικός λαός ανέλαβε δράση. Εφόσον ένα σύστημα κατέρρεε χωρίς να αφήνει εναλλακτική προοπτική, η λύση στον γρίφο δόθηκε από έναν παράγοντα που μέχρι εκείνη την στιγμή ήταν ανενεργός. Το ξέσπασμα του περυσινού καλοκαιριού στην πλατεία Συντάγματος (αναφέρομαι στα γεγονότα της Αθήνας και όχι σε διαδηλώσεις που πραγματοποιήθηκαν στην υπόλοιπη χώρα) ήταν κάτι που ο «νεκρός Μαλιγκρίς» της Μεταπολίτευσης δεν μπόρεσε να ελέγξει. Ο ελληνικός λαός, χωρίς εποπτεία συνδικάτων και κομμάτων, μεταρσιωμένος ως συλλογικό σώμα, συνειδητοποιημένος ως ΈΘΝΟΣ, χάραξε τον προσανατολισμό της νέας εποχής, με αφορμή την επιβολή της πολιτικής του Μνημονίου.
Μπορεί τα αιτήματα του Συντάγματος να ήταν πολλά και συγκεχυμένα, μπορεί ανάλογες αντιδράσεις στο εξωτερικό να είχαν άλλο χαρακτήρα, ωστόσο εκτιμώ ότι αυτά έχουν μικρή σημασία. Η Αγανάκτηση της πλατείας Συντάγματος δεν είχε χαρακτήρα κυβερνητικό για να προβάλει συγκεκριμένα αιτήματα. Όσοι ζητούσαν «άμεση δημοκρατία» και ψήφιζαν προτάσεις στο κάτω μέρος της πλατείας, απλώς αλλοίωναν τον χαρακτήρα της όλης κίνησης. Γιατί ακριβώς αυτό ήταν το «Σύνταγμα». Μια καταγγελία -και συνάμα διαπίστωση- της νεκρής Μεταπολίτευσης. Μια καταγγελία με ηθικά, πολιτικά, κοινωνικά και πολιτιστικά γνωρίσματα. Ο διεφθαρμένος δικομματισμός, η εξουσία των media, οι πρακτικές της καμένης Αθήνας και της εμφύλιας βίας που υιοθετούσε η Αριστερά, η οικονομική πτώση και η ανεργία, η επίθεση στην εθνική μας ταυτότητα, η ωμή επέμβαση ξένων δυνάμεων στα εσωτερικά μας, η ανάδειξη της ύπουλης κατοχής που επέβαλε στα ευρωπαϊκά έθνη το σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ρομποτική αυτοματοποίηση της ζωής μας, η υποκρισία, η πολιτική απάτη, η ζούγκλα της ελεγχόμενης από οικογένειες και ευνοούμενους των κομμάτων ελληνικής αγοράς, όλα αυτά και πολλά ακόμη αποτέλεσαν το κακό παρελθόν της μεταπολιτευτικής παρακμής στην συνείδηση του αγανακτισμένου λαού. Ακόμη και όταν ο κατεστημένος συνδικαλισμός με τους κύκλους των Εξαρχείων εισχώρησαν στο Σύνταγμα, μολύνοντας την υφή του κινήματος με παλιές προβοκατόρικες πρακτικές, το μήνυμα είχε πλέον περάσει. Οι ίδιοι άνθρωποι που παλαιότερα ενσωματώνονταν στις οξειδωμένες δομές της Μεταπολίτευσης, είχαν αναβαπτισθεί σε πραγματικό εθνικό οργανισμό. Ο θάνατος της Μεταπολίτευσης είχε αρχίσει να χωνεύεται στον εθνικό συλλογικό νου.
Αυτό ήταν κατά την εκτίμησή μου το βαθύτερο νόημα των διαδηλώσεων της πλατείας Συντάγματος. Πρώτον, η δημόσια αναγγελία του θανάτου της Μεταπολίτευσης και δεύτερον, η απόδειξη ότι ήμασταν ακόμη ζωντανοί ως έθνος και ότι μπορούσαμε να δράσουμε ως συλλογικός οργανισμός. Αν θελήσουμε να ξεχωρίσουμε και κάποια από τα πολλά αιτήματα του κινήματος, θα τα συνόψιζα στις εξής φράσεις: «Ηθική και ειλικρίνεια στον δημόσιο βίο», «Εθνική ανεξαρτησία και ισχύς», «Κοινωνική αλληλεγγύη». Το τέλος των διαδηλώσεων στην πλατεία μπορεί να έλαβε χώρα τον Σεπτέμβριο του 2011, εντούτοις το πνεύμα της αγανάκτησης διαπέρασε όλη την περίοδο μέχρι τις εκλογές της 6ης Μαΐου (ας θυμηθούμε περιστατικά όπως εκείνο της παρέλασης της 28ης Οκτωβρίου του 2011 και τα γιαουρτώματα συμβολικών μορφών της Μεταπολίτευσης).
Ωστόσο, το ελληνικό έθνος, όπως και κάθε έθνος, μπορεί να κλείνει ιστορικά κεφάλαια με τις επαναστάσεις του. Δεν είναι εύκολο, όμως, να ανοίγει καινούργια. Στην δική μας περίπτωση, το κλείσιμο της Μεταπολίτευσης πιστοποιήθηκε. Εντούτοις, το καινούργιο που αναζητούσαμε δεν βρέθηκε. Δείχνει πάντως να είναι υπό διαμόρφωση και οι πρόσφατες εκλογές φαίνεται ότι αποτέλεσαν μια από τις ζυμώσεις που θα οδηγήσουν στην διαμόρφωσή του.
Οι εκλογές, τα κόμματα και οι τάσεις
Το πρώτο πράγμα που μπορούμε να διαπιστώσουμε μετά το αποτέλεσμα των εκλογών είναι ο κερματισμός των πολιτικών δυνάμεων της χώρας. Το δεύτερο είναι η διάσπαση της άτυπης ενότητας που διέθετε η Αριστερά σε κάποιους βασικούς προσανατολισμούς, έπειτα από την ανακατανομή της δύναμης των πολιτικών της φορέων. Η πιο ουσιαστική, όμως, διαπίστωση έχει να κάνει με το επίκεντρο των εκλογών. Οι περισσότεροι από τους αναλυτές πιστεύουν ότι το κεντρικό θέμα ήταν το Μνημόνιο και η στάση των κομμάτων σε σχέση με αυτό. Εγώ, ωστόσο, διαφωνώ! Η απάντηση στην ερώτηση "Υπέρ ή Κατά του Μνημονίου", δεν αποτέλεσε το κύριο μέλημα των εκλογών.
Μπορεί εκείνοι που χρησιμοποιούν ως μαριονέτα το νεκρό σώμα του «Μαλιγκρίς της Μεταπολίτευσης» να προσπάθησαν μέσω των Μ.Μ.Ε και του αστείου πλέον δικομματισμού να μας πείσουν περί αυτού, προκειμένου να δημιουργήσουν ένα τεχνητό δίλλημα. Μπορεί, όπως συνήθως συμβαίνει, να έπεσαν οι ίδιοι θύματα της προσδοκίας τους και να εξακολουθούν να αναλύουν το αποτέλεσμα βάσει αυτής. Η πραγματικότητα, όμως, έχω την αίσθηση ότι είναι διαφορετική.
Οι εκλογές δεν έγιναν υπό το πρίσμα του Μνημονίου, όπως και οι διαδηλώσεις στο Σύνταγμα δεν έγιναν μοναχά για να εκφραστεί η καταγγελία του. Το Μνημόνιο αποτελεί μέρος του όλου πολιτικού πλέγματος των ημερών μας. Οι εκλογές έγιναν υπό το πρίσμα του πνεύματος αγανάκτησης που εκφράστηκε στην πλατεία Συντάγματος. Και το ξέσπασμα της πλατείας Συντάγματος αποτέλεσε συνολική καταγγελία της Μεταπολίτευσης κι όχι μόνο του Μνημονίου. Όπως ανέφερα και προηγουμένως, οι εκλογές αποτέλεσαν συνέχεια αυτής της εξέλιξης και έναν ακόμη τρόπο για να αποτυπωθεί στις συνειδήσεις όλων μας το τέλος της Μεταπολίτευσης. Το 40% περίπου της αποχής και το 65% των έγκυρων ψήφων κατά του πολιτικού καθωσπρεπισμού δεν αφήνουν περιθώρια για αμφιβολίες.
Απόρροια αυτού είναι και το επόμενο συμπέρασμα, στο οποίο αναφέρθηκα στην αρχή του κειμένου. Τα κόμματα που συνδέθηκαν με τις διαδηλώσεις της αγανάκτησης ενδυναμώθηκαν σημαντικά. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα όλων, ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α.
Το εν λόγω κόμμα αποτελούσε μέχρι και πριν τα γεγονότα της πλατείας Συντάγματος την πιο θορυβώδη και αιχμηρή κοινοβουλευτική έκφραση της μεταπολιτευτικής Αριστεράς. Φορέας της εθνοαποδομητικής ιδεολογίας, φιλικός απέναντι στην αριστερή/αναρχική πεζοδρομιακή βία, υπό κανονικές συνθήκες θα ήταν ένας από τους πρώτους πολιτικούς φορείς που θα έπληττε άμεσα η πτώση του συστήματος της Μεταπολίτευσης. Κι όμως, τα πράγματα εξελίχθηκαν αντίστροφα.
Ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α, διαθέτοντας ποιοτικό δυναμικό στελεχών και ορισμένους από τους κορυφαίους πολιτικούς επιστήμονες της χώρας να εργάζονται αφανώς στις τάξεις του, από την στιγμή του σχηματισμού του ενσωμάτωσε πολλά ιδεολογικά ρεύματα και συνιστώσες. Όντας σε επαφή με την κοινωνία, διαθέτοντας ιδεολογική ευελιξία λόγω των πολλών συνιστωσών του και διατηρώντας εν ενεργεία το καλό στελεχιακό του δυναμικό, δεν άργησε να διαισθανθεί τα σημάδια των καιρών. Εντός ολίγων ημερών από το ξέσπασμα των διαδηλώσεων στην πλατεία Συντάγματος η ηγεσία του είχε αντιληφθεί τη σημασία του γεγονότος.
Έτσι, κάνοντας μια στρατηγική επιλογή, παραγκώνισε ταχύτατα το κυρίαρχο μέχρι τότε μεταμοντέρνο ιδεολογικό του ρεύμα και ανέσυρε μια μορφή νεο-γιακωβίνικου πατριωτισμού, η οποία και με το «πνεύμα του Συντάγματος» τον συνέδεσε και την αριστερή ιδεολογική του ταυτότητα τον βοήθησε να διατηρήσει. Έχει ενδιαφέρον να δει κανείς τους λόγους του Αλέξη Τσίπρα, πριν και μετά το «Σύνταγμα». Οι λέξεις «χώρα» και «τόπος», αντικαταστάθηκαν από τις «πατρίδα» και «έθνος»! Η πρόκριση της «αλληλεγγύης» συνοδεύτηκε από το αίτημα για «εθνική ανεξαρτησία». Πρόκειται για εξελίξεις που λίγο καιρό πριν τις διαδηλώσεις της πλατείας φάνταζαν αδύνατες, ίσως κι εξωφρενικές. Ωστόσο, ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α κατάφερε τελικά να «αρπαχτεί από την ράχη του Συντάγματος» και να ακολουθήσει την πολιτική και κοινωνική ροή που εκείνο διαμόρφωσε. Το πολιτικό κι εκλογικό αποτέλεσμα αυτής της επιλογής έγινε εμφανές την βραδιά των εκλογών.
Αντίθετα, το Κ.Κ.Ε με το να υποτιμήσει (και να καταδικάσει σε ορισμένες περιπτώσεις) την αγανάκτηση της πλατείας Συντάγματος, πέρα από την απώλεια της επαφής με το ιστορικό γίγνεσθαι που το χαρακτήριζε ανέκαθεν, έχασε την επαφή και με το κοινωνικό γίγνεσθαι. Βασισμένο στις ξεπερασμένες πια αναλύσεις ορθόδοξου μαρξιστικού τύπου του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, αποκλείστηκε από τις εξελίξεις, δέχτηκε ένα πολιτικό πλήγμα και «έθεσε εαυτόν» εκτός εποχής. Το Κ.Κ.Ε ακολούθησε την Μεταπολίτευση στην πτώση της. Είναι κλινικά νεκρό. Φαινομενικά παρουσιάζει σημεία ζωής λόγω της συμπαγούς του φύσης και της σταθερότητας του ακροατηρίου του. Ωστόσο, ένας αποστειρωμένος οργανισμός που έχει χάσει την επαφή με την ιστορία και την κοινωνία, που αδυνατεί να διαισθανθεί τις απαιτήσεις των καιρών και που ακρωτηριάζει με τις παρωχημένες ιδεολογικές του παρωπίδες το νόημα της πολιτικής πραγματικότητας, όσο συμπαγής κι αν δείχνει αργά ή γρήγορα θα ξεθωριάσει. ΤΟ Κ.Κ.Ε περνά στον παρελθόν ως χαρακτηριστικό κομμάτι της Μεταπολίτευσης.
Η Δημοκρατική Αριστερά, από την άλλη, αποτελεί μια ακόμη κίνηση που αποτυπώνει την νέα κατάσταση που διαμορφώνεται. Μπορεί οι θέσεις της να είναι αντίθετες με τα περισσότερα αιτήματα του «Συντάγματος», μολαταύτα συνδέεται μαζί του σε ένα κομβικό σημείο. Στην απαίτηση για σοβαρότητα και ευγένεια στον δημόσιο λόγο. Η ΔΗΜ.ΑΡ. αποτελεί ένα προσωποπαγές κόμμα, χωρίς την στελεχιακή ποιότητα και δυναμική του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Θεωρώ πως όταν, κάποια στιγμή, ο πρόεδρός του τεθεί εκτός πολιτικής μάχης, ως κόμμα δεν θα έχει κανένα μέλλον. Εντούτοις, μέχρι να γίνει αυτό, ο Φώτης Κουβέλης όντας συνδεδεμένος με τα media και ταυτόχρονα σοβαρός ομιλητής, θα καταφέρει να εκφράσει το αίτημα για σοβαρότητα στον δημόσιο λόγο, εισάγοντας για κάποιο διάστημα το κόμμα του στο νέο πεδίο των εξελίξεων.
Όσον αφορά τον δικομματισμό, δεν υπάρχουν πολλά που μπορούμε να πούμε. Η πτώση του ήταν αναμενόμενη και το μέγεθός της μόνο ως θετικό σημάδι της αλλαγής μπορεί να εκληφθεί. Θα σταθώ μόνο στη σύσταση των κοινοβουλευτικών ομάδων του. Παρατηρώντας την θα διαπιστώσει κανείς ότι οι ψηφοφόροι του ΠΑ.ΣΟ.Κ και της Ν.Δ δεν ζουν απλά στο μεταπολιτευτικό παρελθόν, είναι το παρελθόν! Η μοναδική ευκαιρία που είχαν να κρατήσουν τα κόμματά τους ισχυρά στην παρούσα ιστορική συγκυρία, ήταν αν ανανέωναν το εκλεγμένο πολιτικό τους δυναμικό. Αντί αυτού, εξέλεξαν ακριβώς τα ίδια πρόσωπα που οδήγησαν την χώρα στην καταστροφή και συνδέθηκαν με την πτώση των κομμάτων τους. Ίσως να είχε ενδιαφέρον μια ανάλυση της υφής του αστικοδημοκρατικού πολιτεύματος, που επιτρέπει να διαμορφώνουν την πολιτική πραγματικότητα τέτοιου τύπου εκλογικά σώματα, αλλά δεν είναι του παρόντος. Θα συμπληρώσω μοναχά ότι το κόμμα Δημιουργία Ξανά, που εκφράζει την απαίτηση για σοβαρότητα στον δημόσιο λόγο, δείχνει δειλά-δειλά να αποτελεί μια αμυδρή προοπτική αντικατάστασης του δικομματισμού στο πεδίο του πολιτική χάρτη που καλύπτει.
Η επιρροή του πνεύματος της αγανάκτησης γίνεται εμφανής και αν εξετάσουμε τα ποσοστά των μικρών κομμάτων που προέκυψαν «απευθείας από την πλατεία», όπως το ΟΧΙ και το κίνημα ΔΕΝ ΠΛΗΡΩΝΩ. Τα ποσοστά τους ήταν ικανοποιητικά αν αναλογιστούμε ότι αυτή ήταν η πρώτη εκλογική τους κάθοδος, καθώς επίσης και αν υπολογίσουμε ότι δεν διέθεταν μέσα προβολής και ικανοποιητικούς οικονομικούς πόρους (συγκέντρωσαν σχεδόν 1% των έγκυρων ψήφων το καθένα τους). Ωστόσο, μολονότι θεωρώ τις θέσεις τους – κυρίως του ΟΧΙ – άξιες λόγου και συγγενικές με την ενδιαφέρουσα ιδεολογία του εθνικομπολσεβικισμού, διατηρώ μια ένσταση σχετικά με την επιλογή τους να γίνουν κόμματα. Η ένσταση αυτή έχει να κάνει με την λειτουργία και την φύση του κόμματος.
Το κόμμα, όπως μαρτυρά και η ετυμολογία του, είναι κοινωνικό κομμάτι. Έχει ανταγωνιστικό χαρακτήρα και στοχεύει στην εξουσία. Αντίθετα, το κίνημα είναι εξίσου μαζικό, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να είναι και ενωτικό. Αν, λοιπόν, στο άμεσο μέλλον φανεί χρήσιμη η αναζωπύρωση του κινήματος των Αγανακτισμένων ή η δημιουργία κάποιου άλλου κινήματος, θα μπορέσουν τα μέλη αυτών των κομμάτων, που λειτουργούν πλέον σε θεσμούς ανταγωνιστικούς, να ξαναενωθούν σε ενιαίο συλλογικό σώμα, σε κίνημα εθνικό; Και ποια βαρύτητα θα έχουν οι όποιες αντιδράσεις, όταν προέρχονται από μέλη διαφορετικών κομμάτων και όχι από ανένταχτους πολίτες; Μήπως, το να θέσει κανείς σε κίνδυνο την ύπαρξη του κινήματος, που μετά από τόσα χρόνια γεννήθηκε, να είναι παρακινδυνευμένη; Η εξέλιξη των πραγμάτων θα δείξει. Πέρα, ωστόσο από αυτή την ένσταση, επαναλαμβάνω ότι θεωρώ τις θέσεις τους ενδιαφέρουσες και ότι τα αντιμετωπίζω με συμπάθεια.
Εμείς, πάντως, ως Φ.ΛΕ.ΦΑ.ΛΟ, ως κοινότητα που συμμετείχε στις διαδηλώσεις του Συντάγματος θεωρούμε ότι το κίνημα πρέπει να προασπιστεί. Ο λαός της πλατείας Συντάγματος θα μπορούσε να αποτελέσει έναν μόνιμο πολιτικό παίκτη. Αμόλυντο από τις σκοπιμότητες των κομματικών στοχεύσεων, αυθεντικό εκφραστή της ψυχής του ΈΘΝΟΥΣ. Έναν συλλογικό φύλακα της πολιτικής κουλτούρας, έναν εθνικό διαμορφωτή των πολιτικών μας προσανατολισμών.
Τα καθ’ ημάς
Αν υπάρχει ένα πολιτικό πεδίο όπου το «πνεύμα του Συντάγματος» διαμόρφωσε μαζί με άλλους παράγοντες, και όχι μονομερώς τις εξελίξεις, είναι εκείνο του εθνικιστικού χώρου. Οι λόγοι για την εξέλιξη που παρακολουθήσαμε να αποτυπώνεται το βράδυ των εκλογών στα δρώμενα του ελληνικού εθνικιστικού χώρου, πέρα από «το Σύνταγμα» ανάγονται και στο παρελθόν. Κεντρικό σημείο για την ανίχνευση και την κατανόησή τους αποτελεί η συνειδητοποίηση του τι συνέβη με τον ΛΑ.Ο.Σ.
Αγνοώντας την προσποιητή άγνοια των media για την εμφάνιση του εθνικισμού, οφείλω να θυμίσω ότι εθνικιστικές ιδέες και τάσεις υπήρχαν ανέκαθεν εντός της μεταπολιτευτικής περιόδου. Απλώς, μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2000 δεν μπόρεσαν να αποκρυσταλλωθούν σε αυτόνομο πολιτικό χώρο με συνοχή και διάρκεια. Οι λόγοι δεν είναι του παρόντος να αναλυθούν. Εκείνο που πρέπει να κρατήσουμε είναι ότι πέρα από τις μικρές ομάδες συνειδητοποιημένων και δηλωμένων εθνικιστών, σε όλη την διάρκεια της Μεταπολίτευσης υπήρχε διαπιστωμένος όγκος ψηφοφόρων, που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν εθνικιστικές προτάσεις, εγκλωβισμένος στη Ν.Δ και το ΠΑ.ΣΟ.Κ (εκφραστές των οποίων υπήρξαν πρόσωπα όπως ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης, ο Σπύρος Χατζάρας, ενίοτε και ο Στέλιος Παπαθεμελής). Η κατάσταση αυτή άλλαξε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν ο Γιώργος Καρατζαφέρης εκμεταλλευόμενος την αλαζονική στρατηγική ανοησία του Κώστα Καραμανλή και του Γιάννη Λούλη, απορροφώντας ένα κοινωνικό και πολιτιστικό ρεύμα της εποχής που είχε εθνικιστικές αποχρώσεις και χρησιμοποιώντας με επιτυχία την δυναμική του τηλεοπτικού του σταθμού, πέτυχε να «ανοίξει την Ν.Δ από τα Δεξιά» και να παγιώσει μια πολιτική δύναμη που αρχικά υποσχόταν ότι θα ήταν εθνικιστική.
Ωστόσο, ο Καρατζαφέρης δεν ήταν σε θέση να ξεπεράσει το βασικό πρόβλημα του ελληνικού εθνικιστικού χώρου. Δηλαδή, την έλλειψη πολιτικής κατάρτισης και γνώσης του τί πραγματικά είναι εθνικισμός. Μοιραία απόρροια αυτού υπήρξε η ιδεολογική περιδίνηση του ΛΑ.Ο.Σ, η οποία έγινε πιο έντονη όταν η πολιτική πίεση αποφασίστηκε να αντιμετωπιστεί με επικοινωνιακούς ελιγμούς. Πιεζόμενος από το σύστημα, χωρίς ο ίδιος να είναι εθνικιστής, δίχως να διαθέτει στελεχιακό δυναμικό ή πνευματικούς πόλους που θα μπορούσαν να του παράσχουν ιδεολογικά υποδείγματα κι έχοντας έναν προσωπικό χαρακτήρα με μπαγαπόντικα γνωρίσματα, ο Καρατζαφέρης σύντομα κατέληξε να ηγείται ενός (όχι ριζοσπαστικά ούτε συντηρητικά εθνικιστικού, αλλά) παραδοσιακά φιλελεύθερου κόμματος με ρηγκανικές νεοφιλελεύθερες οικονομικές απόψεις και ένα γελοίο περιτύλιγμα κλασικιστικής, φιλολογικής, ψευτοπατριωτικής ρητορείας. Όμως, η επαφή του με τον εθνικιστικό χώρο, και η παγίωση της ύπαρξής του έπειτα από εκλογικές επιτυχίες, έκανε ένα σημαντικό μέρος Ελλήνων πολιτών να συνδεθούν μαζί του. Η σύνδεση αυτή τους βοήθησε να αυτοσυνειδητοποιηθούν πολιτικά πέρα από την Ν.Δ (σε ένα μικρό αντιπολιτευόμενο κόμμα). Επρόκειτο για μια σημαντική εξέλιξη στο ελληνικό πολιτικό σκηνικό.
Εφόσον αυτή η αυτοσυνείδητη ριζοσπαστικοποίηση ενός κομματιού της Δεξιάς είχε επιτευχθεί, ήταν γεγονός ότι μια υποχώρηση του ΛΑ.Ο.Σ θα οδηγούσε το κομμάτι αυτό σε χώρους συγγενικούς και οπωσδήποτε όχι πίσω στη Ν.Δ. Η πτώση του ΛΑ.Ο.Σ δεν άργησε να έρθει. Αστικοποιούμενος συνεχώς, χωρίς σοβαρό φοιτητικό ή νεολαιίστικο σκέλος, χωρίς κοινωνική παρουσία, χωρίς εργατικές ενώσεις, δίχως πολιτικό λόγο, προσωποπαγής και ακίνδυνος για το σύστημα, ο ΛΑ.Ο.Σ ήταν έτοιμος να καταρρεύσει μετά από κάποιο λάθος τακτικής. Κι αυτό πραγματοποιήθηκε κατ’ εξακολούθηση (στις δημοτικές εκλογές του 2010, στη φιλομνημονιακή πολιτική κλπ). Οι διαδηλώσεις της πλατείας Συντάγματος αποτέλεσαν το ελαφρύ σπρώξιμο που χρειαζόταν για να διαλυθεί ο σαπισμένος του οργανισμός. Κι έτσι, ο κύριος όγκος των υποστηρικτών του πέρασε στο πιο «κοντινό» κόμμα, το οποίο ήταν η Χρυσή Αυγή. Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι η Χρυσή Αυγή είχε ένα δυνητικό ποσοστό της τάξης του 2%, ακόμη και αν δεν είχαν συμβεί τα γεγονότα του Συντάγματος. Όταν αυτά έλαβαν χώρα, κατάφερε να καρπωθεί μέρος της αγανάκτησης και να αναρριχηθεί σε ποσοστά κοντά στο 5%. Από εκεί και πέρα, κέρδισε και ψήφους αναποφάσιστων, με αποτέλεσμα να συγκεντρώσει ένα πολύ σημαντικό εκλογικό ποσοστό. Η βάση, όμως, της εκλογικής της δύναμης (αυτό το περίπου 2%) έχει χαρακτήρα ιδεολογικό. Αποτελείται από συνειδητούς εθνικιστές που θα την ψήφιζαν ό,τι και να γινόταν. Έτσι, μολονότι δεν αποτελεί κόμμα με δομική και ιδεολογική αντιστοίχιση με τις απαιτήσεις των καιρών, για κάποιο χρονικό διάστημα θα παραμείνει ισχυρή, λόγω της δηλωμένης ιδεολογικής της ταυτότητας που απορροφά το αποκρυσταλλωμένο εθνικιστικό εκλογικό κομμάτι.
Αντίθετα από την Χρυσή Αυγή, το κόμμα που κέρδισε το σύνολο της δυναμικής του βασιζόμενο στο «Σύνταγμα» ήταν οι Ανεξάρτητοι Έλληνες. Το κόμμα του Πάνου Καμμένου, αν δεν κάνει κάποιες αλλαγές, εκτιμώ ότι δεν θα έχει μακροχρόνια προοπτική, μολονότι αποτελεί γνήσιο δημιούργημα της θέλησης για υπέρβαση της Μεταπολίτευσης. Το βασικό του μειονέκτημα είναι ότι ξεκίνησε να δραστηριοποιείται όπως και ο ΛΑ.Ο.Σ. Δηλαδή, αναδεικνύοντας με σαφήνεια τί δεν είναι (δεν είναι μνημονιακό, δεν είναι διεφθαρμένο κλπ), αλλά χωρίς να δείχνει τί είναι. Φοβούμενο να εκφραστεί ιδεολογικά, κάνει το λάθος να ξεχνά ότι η πολιτική είναι μια μάχη ιδεών.
Η έλλειψη αυτοπροσδιορισμού αποτελεί πάγιο πρόβλημα των κομμάτων της ελληνικής Δεξιάς και πηγάζει από τον φόβο που έχει δημιουργήσει η επικοινωνιακή ισχύς της αριστερής ιδεολογικής ηγεμονίας για τους όρους «Συντηρητισμός» και «Εθνικισμός». Είναι σαφές πως αν οι Ανεξάρτητοι Έλληνες δεν σχηματίσουν πολιτική ταυτότητα και συνεχίσουν να αυτοπροσδιορίζονται με γενικόλογους όρους, όπως «πατριώτες», «Έλληνες» κλπ, όταν το Μνημόνιο φύγει από το πολιτικό προσκήνιο θα αντιμετωπίσουν τα ίδια προβλήματα που αντιμετώπισε και ο ΛΑ.Ο.Σ.
Ωστόσο, από την άλλη, θα πρέπει να υπογραμμίσω κάτι πολύ σημαντικό που κατάφεραν, για αρχή τουλάχιστον. Την ώρα που η κίνηση ριζοσπαστικοποίησης του κομματιού της Δεξιάς που είχε σπάσει από τον φιλελεύθερο κορμό ο Καρατζαφέρης προχώρησε, αποτυπώνοντας έτσι μια γνήσια εθνικιστική παρουσία στο πολιτικό σκηνικό, ο Καμμένος κατάφερε να επαναλάβει ό,τι πέτυχε ο Καρατζαφέρης και να τραβήξει ένα νέο κομμάτι από τον χώρο του Φιλελευθερισμού προς εκείνον του Συντηρητισμού. Μένει αυτή η εξέλιξη να αποκτήσει διάρκεια για να προκύψει μια νέα χαρτογράφηση της ελληνικής πολιτικής.
Έχοντας αυτό ως δεδομένο, παρατηρούμε ότι για πρώτη φορά στην μεταπολεμική ιστορία της χώρας υφίσταται η ύπαρξη ενός τόσο διευρυμένου και πολυδιάστατου εθνικιστικού χώρου. Μπορεί το κόμμα του Καμμένου να μην έχει ακόμη σχηματίσει ιδεολογική ταυτότητα, μπορεί η Χρυσή Αυγή να λειτουργεί υπό συνθήκες του παρελθόντος, μπορεί μικρότερα κόμματα όπως ο Εθνικός Σύνδεσμος να μην εκφράζουν ουσιαστικό πολιτικό λόγο και να δείχνουν εφήμερα, ωστόσο πέρα από το τί κάνουν και τί δεν κάνουν τα εν λόγω κόμματα, ο κύριος όγκος των υποστηρικτών τους, στον οποίο θα πρέπει να αθροίσουμε κι ένα μέρος της αποχής αλλά και των εναπομεινάντων υποστηρικτών του ΛΑ.Ο.Σ, είναι σαφές ότι παρουσιάζει ιδεολογική συγγένεια τέτοιου βαθμού, που καθιστά αναμφισβήτητη την κατανομή του στην ιδεολογική σφαίρα του Εθνικισμού (συντηρητικού και ριζοσπαστικού). Αυτός ο όγκος των πολιτών, λοιπόν, δείχνει να ξεπερνά το 20% πανελλαδικά.
Και σε αυτή την εξέλιξη θα αναγνωρίσουμε την επίδραση των διαδηλώσεων του Συντάγματος. Το «Σύνταγμα» σαφώς και δεν έγινε μόνο από εθνικιστές. Όμως, μέσω της ανατρεπτικής προς την Μεταπολίτευση ορμής του, ισοπέδωσε τα στερεότυπά της, ένα εκ των οποίων ήταν και η δαιμονοποίηση του Εθνικισμού. Μετά το περυσινό καλοκαίρι, όταν και ο ελληνικός λαός κήρυξε την χώρα σε κατάσταση επαναστατικής εγρήγορσης, όλες οι δυνάμεις που μπορούσαν να συνεισφέρουν στην εθνική παλιγγενεσία αποτέλεσαν συστατικά του εξεγερμένου εθνικού συλλογικού σώματος. Εφόσον, μάλιστα, ο αντίπαλος ήταν το σύστημα που, μεταξύ των άλλων, είχε δαιμονοποιήσει μέσω της δηλητηριώδους και προβοκατόρικης ρητορικής του οποιαδήποτε πολιτική ιδέα κινείτο πέραν του Φιλελευθερισμού «προς τα Δεξιά», η ορμή του κινήματος ξερίζωσε το μεταπολιτευτικό taboo του «κακού Εθνικισμού».
Προοπτικές
Λίγες μέρες μετά τις εκλογές και μια επαναληπτική αναμέτρηση φαντάζει πλέον πολύ πιθανή. Μολονότι η ανάλυση των προοπτικών της αναμέτρησης αυτής θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, προτιμώ να κλείσω το άρθρο μένοντας στα δρώμενα του εθνικιστικού χώρου, έχοντας προσωπικό ενδιαφέρον επ’ αυτού.
Όπως ανέφερα στο προηγούμενο κεφάλαιο, οι Έλληνες παραδοσιοκράτες οφείλουμε να αντιληφθούμε πως η προοπτική του πολιτικού μας χώρου έχει αλλάξει μετά τις περυσινές διαδηλώσεις του Συντάγματος και των μεταγενέστερων επιρροών τους.
Ωστόσο, πριν εξετάσουμε την αλλαγή της προοπτικής οφείλουμε να κατανοήσουμε ποιος είναι ο πολιτικός μας χώρος. Δηλώνοντας κανείς παραδοσιοκράτης δεν σημαίνει ότι είναι κάποιος που θέλει να μεταμοσχεύσει απαράλλακτα πολιτικά (και πολιτιστικά) σχήματα του παρελθόντος στο παρόν. Η παραδοσιοκρατία αποτελεί έναν πνευματικό προσανατολισμό που υποστηρίζει ότι η Ουσία της ανθρώπινης υπόστασης, η οποία αποτελεί προϋπόθεση του αυθεντικού βίου και των συμβατών με την θέληση ενός λαού πολιτικών επιλογών, μπορεί να ανιχνευθεί (και) σε σχήματα του παρελθόντος, τα οποία οι μοντέρνες και μεταμοντέρνες θεωρίες της Νεωτερικότητας έχουν απορρίψει. Η συνέχεια των σχημάτων αυτών θα πρέπει να διαφυλαχτεί και όχι να αποκοπεί στο όνομα οποιασδήποτε αφηρημένης «προόδου». Κοντολογίς, παραδοσιοκράτης είναι εκείνος που εκτιμά ότι σε παραδοσιακά σχήματα κουλτούρας και πολιτικής μπορούν να ανιχνευθούν αναγκαία δεδομένα για τον σύγχρονο πολιτικό βίο. Η Ουσία των δεδομένων αυτών (και όχι η παλαιά μορφή τους) θα πρέπει να διαπεράσει την πολιτική ιστορία του τόπου.
Μετά την έλευση της Νεωτερικότητας η παραδοσιοκρατία εκφράστηκε ως απάντηση στις νεωτερικές θεωρίες μέσα από τον πολιτικό Ρομαντισμό. Η κύρια (αλλά όχι και μοναδική) πολιτική θεωρία που γεννήθηκε από τα πλαίσια του Ρομαντισμού είναι ο Εθνικισμός. Ο Εθνικισμός απέκτησε δυο βασικές εκφράσεις. Τον Συντηρητικό Εθνικισμό και τον Ριζοσπαστικό Εθνικισμό.
Κεντρικό σημείο της εθνικιστικής θεωρίας αποτελεί η παραδοχή ότι το υποκείμενο της ιστορίας είναι το έθνος και όχι το μεμονωμένο άτομο (όπως υποστηρίζει ο φιλελευθερισμός) ή οι τάξεις και η πάλη τους (όπως υποστηρίζει ο μαρξισμός). Δηλαδή, μπορούμε να πούμε συνοπτικά ότι ο εθνικισμός υποστηρίζει πως η ιστορία γράφεται από τα έθνη, όχι από τα άτομα ή από την ταξική πάλη.
Τα έθνη, ωστόσο, γίνονται αντιληπτά από τους εθνικιστές όχι ως απλά αθροίσματα ατόμων, μα ως συλλογικοί οργανισμοί, με ενιαία ψυχή και πνεύμα. Όπως η απλή παράθεση κάποιων ανθρωπίνων μελών το ένα δίπλα στο άλλο (πχ. χέρια, πόδια, κεφάλι) δεν συγκροτεί οργανισμό, έτσι και το απλό άθροισμα ατόμων δεν μπορεί να αποτελέσει έθνος. Για να υπάρχει ένα εθνικό σύνολο θα πρέπει τα πρόσωπα που το αποτελούν να έχουν κάποια κοινά Ουσιαστικά γνωρίσματα, όπως η καταγωγή, οι πολιτιστικές προδιαγραφές κλπ. Λόγω της θέσης αυτής, η εθνικιστική αντίληψη για το έθνος αποκαλείται και οργανιστική.
Ο Εθνικισμός αν εξεταστεί ως βίωμα θα ανιχνευθεί στην αυγή της ιστορίας, την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε στην γη το ανθρώπινο είδος. Αν, όμως, παρατηρηθεί ως θεωρία –και αυτό είναι που κάνουμε στην πολιτική και στο συγκεκριμένο άρθρο- οι απαρχές του θα ανιχνευθούν στα πλαίσια της ρομαντικής κοσμοθέασης(1). Γεννήτορας της εθνικιστικής θεωρίας και πρώτος στοχαστής που δημιούργησε και εισηγήθηκε τον όρο «Εθνικισμός» είναι ο Γερμανός Γιόχαν Γκόττφριντ Χέρντερ (1744-1803)(2) .
Κατά την πάροδο των χρόνων από το πλαίσιο της εθνικιστικής θεωρίας προέκυψαν επιμέρους ιδεολογίες. Δηλαδή, πλαίσια ιδεών, θέσεων και αξιών που προέρχονταν από την εθνικιστική θεωρία και οργανώθηκαν σε προγραμματικά σύνολα με προοπτική να εφαρμοστούν μέσω της πολιτικής δράσης. Κάποιες από τις ιδεολογίες αυτές εξέφρασαν την τάση του Συντηρητικού Εθνικισμού, άλλες εκείνη του Ριζοσπαστικού Εθνικισμού, ενώ αρκετές εμπεριείχαν μικτά χαρακτηριστικά και των δυο τάσεων.
Πολύ συνοπτικά μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι στις μέρες μας η βασική διαφορά του Συντηρητικού Εθνικισμού από τον ριζοσπαστικό είναι πως στον πρώτο υφίσταται μια τάση συγκατάβασης με το αστικοδημοκρατικό πολίτευμα, συνοδευμένη από την προσπάθεια εγκαθίδρυσης των συντηρητικών εθνικιστικών ιδεών εντός του αστικού τοπίου και δια μέσου των εργαλείων του. Αντίθετα, στον Ριζοσπαστικό Εθνικισμό προτείνεται ως τελικός σκοπός η ανατροπή της φιλελεύθερης καπιταλιστικής πολιτικής και οικονομικής τάξης (χωρίς απαραίτητα να απορρίπτεται η συμμετοχή στους πολιτικούς της θεσμούς, μέχρι να επιτευχθεί ο τελικός στόχος). Και στις δυο μορφές, πάντως, ο εθνικός οργανισμός προέχει του ατομικού συμφέροντος και των οικονομικών τάξεων. Πρόσωπα, τάξεις και κοινωνικές ομαδώσεις οφείλουν να υπάρχουν ως επιμέρους ζωτικές δυνάμεις του εθνικού οργανισμού.
Διαβάζοντας κανείς αυτή την σύντομη ανάλυση της εθνικιστικής θεωρίας, φρονώ ότι θα μπορέσει να αντιληφθεί τον βαθμό άγνοιας που διέπει τους περισσότερους Έλληνες εκφραστές της, πράγμα που τους καθιστά εύκολα θύματα γραφικών συνομωσιολογιών και παρωχημένων συμπεριφορών από τη μια, αλλά και δέκτες ενός αναπάντητου ιδεολογικού βομβαρδισμού από τους αντιπάλους απ' την άλλη. Εκτίμησή μου είναι πως, εφόσον υπάρχουμε ακόμη Έλληνες που υπερασπιζόμαστε την παραδοσιοκρατία, οφείλουμε να ξεπεράσουμε την προαναφερθείσα κατάσταση. Και την υπέρβαση αυτή πρέπει να την κάνουμε μόνοι μας, ως κοινωνικό σύνολο. Τα κόμματα που διαλέγονται σήμερα με τις ιδέες μας δείχνουν σαφή σημάδια ανικανότητας να οργανώσουν αυτή την υπέρβαση.
Το μήνυμα της "πλατείας Συντάγματος" είναι από πέρυσι το καλοκαίρι σαφές. Η πολιτική ζωή του τόπου έχει ανάγκη έναν ελληνικό εθνικισμό που θα προκρίνει την οργανικότητα του έθνους μας, θα υπερασπίζεται την εθνική ανεξαρτησία και θα εγγυάται την κοινωνική αλληλεγγύη. Για να αποτυπωθεί αυτή η λαϊκή απαίτηση, συντηρητικοί και ριζοσπάστες εθνικιστές, ρομαντικοί και παραδοσιοκράτες, οφείλουμε να αυτοσυνειδητοποιηθούμε ως πολιτική κοινότητα. Τα κόμματα μπορεί να έχουν τον δικό τους ρόλο. Μπορεί να ανταγωνίζονται και να ακολουθούν τις στρατηγικές τους. Η κοινότητα, όμως, των παραδοσιοκρατών πολιτών έχει λίγα να την χωρίζουν και πολλά να την ενώνουν. Αν η πραγματικότητα αυτή δεν αποτυπωθεί σε κοινωνικό επίπεδο, η ευκαιρία για την οικοδόμηση των βάσεων ενός ελληνικού κινήματος πολιτικού ρομαντισμού θα κινδυνεύσει να χαθεί.
Το πώς θα επιτευχθεί αυτός ο στόχος; Ενδεχομένως να το πραγματευθώ σε άλλο άρθρο. Προς το παρόν, σημειώνω ότι το πρώτο βήμα πρέπει να γίνει με την δήλωση της πολιτικής ταυτότητας. Ο Εθνικισμός στην Ελλάδα δεν είναι πλέον taboo. Η κοινωνική του αποτύπωση αποτέλεσε αίτημα της τελευταίας εξέγερσης που έλαβε χώρα στην Ευρώπη. Αυτή, και πολλές ακόμη εξελίξεις, υπενθυμίζω ότι οφείλεται στο «Σύνταγμα». Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, για αρχή, μαζί με τους υπόλοιπους συμπολίτες μας, να κρατήσουμε το πνεύμα του ζωντανό.
Σχόλια
1) Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι μια εθνικιστική πολιτική θεωρία προέκυψε και από το πλαίσιο του Διαφωτισμού, ο λεγόμενος «πολιτικός εθνικισμός», σε αντίθεση με τον «πολιτισμικό εθνικισμό» του Ρομαντισμού, ωστόσο με το πέρασμα του χρόνου ταυτίστηκε με τον Φιλελευθερισμό. Έτσι, σήμερα, όταν αναφερόμαστε στον εθνικισμό εννοούμε τον πολιτισμικό εθνικισμό του Ρομαντισμού).
2) Για επιμέρους ανάλυση των ιδεών του Χέρντερ δείτε το άρθρο μου, «J. G. Herder: Από τη θεωρία της γλώσσας στη θεωρία του εθνικισμού», στο 3o τεύχος της Litteraterra.
Εικόνες
Εικόνα 6: Σύνθημα που ήταν γραμμένο στα μάρμαρα της πλατείας Συντάγματος κατά τις διαδηλώσεις του περυσινού καλοκαιριού και φρονώ ότι συμβολίζει επιτυχώς μέρος του γενικότερου προσανατολισμού της Αγανάκτησης. Με κόκκινο μελάνι, το παλαιότερο σύνθημα έλεγε «Σήμερα πεθαίνει ο φασισμός», ενώ με μαύρο μελάνι, κάποιος αγανακτισμένος είχε σβήσει την λέξη φασισμός και την είχε αντικαταστήσει, έτσι που το σύνθημα να λέει «Σήμερα πεθαίνει η Αριστερά».
Εικόνα 7: «Η επανάσταση ξεκινά από τους δρόμους»… αλλά γεννιέται στις ψυχές και κάνει τα πρώτα της φτερουγίσματα στην Φαντασία μας.
Περιεχόμενα:- Δημήτρης Αργασταράς, ''The Shadow, ο εκδικητής του εγκλήματος''. Το θρυλικό pulp περιοδικό που μεσουράνησε στην Αμερική του μεσοπολέμου και ο δημοφιλής ήρωάς του.
- Δημήτρης Σιάββας, ''Βαμπίρ, η πραγματικότητα μέσα από το μύθο''. Από τις αρχαίες παραδόσεις και τις λαικές δοξασίες, στους ήρωες της κλασικής λογοτεχνίας, παρακολουθούμε την αιμοδιψή πορεία των απέθαντων πλασμάτων.
- Κιμμέριος, ''Ο λόγιος και τα φαντάσματα''. Ένα άρθρο για τις ιστορίες φαντασμάτων του σπουδαίου συγγραφέα του φανταστικού M.R. James.
-Σπύρος Σάμψωνας & Βίκυ Παπαζώη, ''Dragons in fantasy''. Τα πάντα για τους δράκους, από την μυθολογία, στην επική φαντασία. Αρχαία Ελλάδα, Ρώμη, Κίνα, Ευρώπη (κέλτικη και σκανδιναβική μυθολογία). Οι δράκοι και ο Tolkien.
-Γιώργος Ματσαγγούρας, ''Seventh son of the seventh son'' (μέρος 2). Το θρυλικό άλμπουμ των Iron Maiden, το υπόβαθρο της στιχουργικής του συγκροτήματος και των εικαστικών συνθέσεων που συνοδεύουν την κυκλοφορία του. Η περιπέτεια στην καταβύθιση των επιρροών του Heavy Metal συνεχίζεται...
- Σταμάτης Μαμούτος, ''Προς ένα νέο Ρομαντισμό. Η απάντηση στην πρόκληση του Μεταμοντερνισμού''. Η γέννηση, τα χρακτηριστικά και η εκδίπλωση της επιρροής του Μεταμοντερνισμού. Ποιά μπορεί να είναι μία νέα Ρομαντική απάντηση και προοπτική...
- Guardian Lord, ''Mysticum of the Grand Magus''. Η μόνιμη στήλη του επικού φρουρού της μεταλλικής μουσικής και της φαντασίας. Σε αυτό το τεύχος : το ''The Warlord'' του Mike Grell, και οι θρυλικοί Manowar.
* Διαβάστε εδώ τα άρθρα του 8ου τεύχους
Περιεχόμενα:
Περιεχόμενα : 
Περιεχόμενα :
- ''Το Κέρας'' (editorial), του Στέλιου Πέππα.
- Διακήρυξη Φοιτητικής Λέσχης Φανταστικής Λογοτεχνίας.
- Σταμάτης Μαμούτος, Συνέντευξη του Θάνου Βερέμη. Ο μοναδικός Έλληνας ακαδημαϊκός που έχει γευματίσει με τον Τόλκιν κι έχει παρακολουθήσει ζωντανά τον Ισαάκ Ασίμωφ να δίνει διαλέξεις για την φανταστική λογοτεχνία δίνει συνέντευξη για το περιοδικό της «Φανταστικής Λογοτεχνίας» !
- Σταμάτης Μαμούτος, Δοκίμιο για την Φανταστική Λογοτεχνία, μέρος δεύτερο. Η εξέλιξη της λογοτεχνίας του φανταστικού κατά τον Μεσαίωνα, το πέρασμα στα χρόνια της Μεταρρύθμισης και της Αντιμεταρρύθμισης και η ιστορική εξέλιξη των πραγμάτων μέχρι την εποχή του Διαφωτισμού.
- Γιώργος Χατζηκυριάκος, Η Κοσμογονία και τα Γένη των Ανθρώπων μέσα από την φαντασία των Αρχαίων Ελλήνων. Η κοσμογονία είναι κάτι που δεν απουσιάζει ποτέ από έναν μυθικό κόσμο και αυτό το συναντάμε σχεδόν σε κάθε βιβλίο συγγραφέα της φανταστικής λογοτεχνίας.
- Δημήτρης Σιάββας, Ο Μάικλ Μούρκοκ και η φύση του Αιώνιου Προμάχου. Ένας γίγαντας στο χώρο του φανταστικού και ο δημιουργός ενός πολυσύμπαντος.
- Ευθυμία Ε. Δεσποτάκη, Ασημένια Κουδουνάκια να χτυπούν σ' όλη την Γη, διήγημα.
* Διαβάστε εδώ τα άρθρα του δεύτερου τεύχους
* Διαβάστε εδώ την συνέντευξη του καθηγητή Θάνου Βερέμη στον Σταμάτη Μαμούτο
Περιεχόμενα :
- "Το Κέρας" (editorial), του Σταμάτη Μαμούτου
- Διακήρυξη Φοιτητικής Λέσχης Φανταστικής Λογοτεχνίας.
- Ιωάννης Παπαδημητρόπουλος, Memory Alpha. Ο γοητευτικός κόσμος του Star Trek και το φιλόδοξο εγχείρημα για τη δημιουργία της πιο έγκυρης, ακριβούς και ευπρόσιτης εγκυκλοπαίδειας για ό,τι έχει σχέση με το Star Trek.
- "Voodoo Child", Το Λυκόφως των Θεών στην Σκανδιναβική Μυθολογία. Καλώς ήλθατε στον κόσμο της σκανδιναβικής μυθολογίας, τον κόσμο του Όντιν, του Θoρ, του Λόκε, του Φένρις και των πολεμιστών της Βαλχάλα. Έναν κόσμο που έχει αποτελέσει την χαρακτηριστικότερη, ίσως, πηγή εμπνεύσεων για τους συγγραφείς της φανταστικής λογοτεχνίας.
- Στέλιος Πέππας, Ο Tolkien και οι επιρροές του στον σκληρό ήχο. Τα μαγικά μονοπάτια που έχει χαράξει η πένα του «Άρχοντα» της φανταστικής λογοτεχνίας στο χώρο του σκληρού ήχου.
- Σταμάτης Μαμούτος, Δοκίμιο για την Φανταστική Λογοτεχνία, μέρος πρώτο. Το πρώτο μέρος του δοκιμίου παρουσιάζει τα κριτήρια που σύμφωνα με τη λέσχη καθιστούν ένα λογοτεχνικό έργο μέρος του Όλου της φανταστικής λογοτεχνίας και επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα αν υπήρχαν έργα της λογοτεχνίας του φανταστικού στην αρχαιότητα.
- Σταμάτης Μαμούτος, Χριστούγεννα. Το Πνεύμα των Χριστουγένων, ο Ρομαντισμός και η Φανταστική Λογοτεχνία. "Γιατί τα Χριστούγεννα αποτελούν ένα μαγικό κύπελλο, γεμάτο με ευωδιαστό χρυσό φως, που προορίζεται για τους πραγματιστές των μύθων και τους επαναστάτες των αξιών".
